Posted in ਚਰਚਾ, Politics

ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣ

ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਕ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।  

ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸੀ ਹੋਣ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਹੋਣ, ਉਹ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ, ਝੁੰਡਾਂ, ਟੋਲੀਆਂ, ਢਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨ।   

ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦੇ ਲਈ ਦਿਲ ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜ਼ਾ ਕਰਕੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਜੁੜ-ਮਿਲ ਬੈਠਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਵਰਗ ਦੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਵਰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਕ ਪਛਾਣ ਸਾਂਝੀ  ਕਰਕੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਫਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ!  

ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮੂਹ ਵਰਗ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਨਿੱਜੀ ਤਜਰਬਾ ਇਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਨਮਾਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਨੇਤਾਗਿਰੀ ਦੇ ਦਾਅਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਪੁਲੀਸ ਵਾਲ਼ੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਟੀਰੌਇਡ ਕਬੱਡੀ ਕਲੱਬਾਂ ਵਾਲ਼ੇ। ਪਰਵਾਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜੇਕਰ ਸਨਮਾਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸਮੂਹ-ਵਰਗ ਜਿਸ ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਅਬਾਦ ਹੋਏ ਹਨ ਉਥੋਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਇੱਜ਼ਤ ਹੋਵੇਗੀ?

Posted in ਚਰਚਾ

ਗਿਆਨ ਦੇ ਪੜਾਅ

ਸੰਨ 1987: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇੱਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦਾ ਹੋਸਟਲ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਸ਼ਨਿੱਚਰ-ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਘਰੋਂ-ਘਰੀ ਜਾਂ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਹੋਸਟਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਨਿੱਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਰਹਿ ਗਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਕਸਰ ਦਿਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਈ ਵਾਰ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਸਟਲ ਦੇ ਟੀ.ਵੀ. ਵਾਲੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਅਤੇ ਟੀ.ਵੀ. ਵੇਖਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ।  

ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਅਮੂਮਨ ਤਰਕ-ਦਲੀਲ ਦੇ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਜੁੜੀ ਬੈਠੀ ਇਕ ਮਹਿਫ਼ਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਜਦ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਣੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬਈ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਬੈਠਾ ਹੈਂ? ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੱਗੋਂ ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਪੁੱਤ ਸਿਆਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਖੋਲ੍ਹੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਮੱਖੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗਾ।  

ਸੰਨ 2000: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਫੈਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਹੂ ਗਰੁੱਪ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਯਾਹੂ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਈ-ਮੇਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ  ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਵੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬੜਾ ਤਰਕ-ਦਲੀਲ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕਾਫੀ ਵਾਰ ਸੁਹਿਰਦ ਮਾਹੌਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।  

ਸੰਨ 2020: ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਹੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਛਲੇ ਦਸ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਜਿਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਅ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤਾਂ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਉੱਤੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੇ ਕੰਮ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਵ੍ਹਾਟਸਐਪ ਤੇ ਟਿੱਕਟਾਕ ਤੇ ਤਾਂ ਬੇਹੱਦ ਹੀ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਸੁਆਦ ਅਨੁਸਾਰ ਘਟੀਆ ਕਿਸਮ ਦੇ ਚੁਟਕਲੇ, ਠਿੱਠ, ਮਸ਼ਕਰੀ, ਔਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਘਟੀਆ ਮਜ਼ਾਕ, ਆਡੀਓ, ਵੀਡਿਓ ਪਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫੇਸਬੁੱਕ ਤੇ ਵੀ ਸੈਲਫੀ ਮੋਡ ਦੇ ਵਿੱਚ ਲਾਈਵ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੁਣ ਆਮ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੇ ਲਾਈਵ ਵੀਡਿਓ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਗਿਣਵੇਂ-ਚੁਣਵੇਂ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੜ੍ਹੀ ਘੋਲਣ ਵਿੱਚ ਰੁਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਗੱਲ ਦਾ ਸਿਰ ਪੈਰ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਸ ਨੂੰ ਕੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਕਹਿਣੀ ਹੈ? 

ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਧਿਅਮ ਦੇ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਹਮਾਤੜ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਆਮ ਰਿਵਾਜ਼ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਹਮਾਤੜੀ, ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਤਰਕ-ਦਲੀਲ ਦੇ ਦਿਓ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛ ਲਓ ਤਾਂ ਅੱਗੋਂ ਹਰ ਕੋਈ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਇਹੀ ਪਰਭਾਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਵੱਧ ਰੁੱਝ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਚਲਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਹ ਪਿਆ ਜੋ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਾਪਾਨੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਉਘਾੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹੈ “ਸ਼ੋਸ਼ਿਨ”। ਜਾਪਾਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ-ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਦਾ ਮਨ। ਸ਼ੋਸ਼ਿਨ ਮੁਤਾਬਕ ਇਨਸਾਨ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਸਿਆਣਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਪਰ ਮਨ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੰਧਾਂ ਨਾ ਉਸਾਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੋਸ਼ਿਨ ਦੇ ਚਾਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਥੰਮ੍ਹ ਇਹ ਹਨ: 

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ਼ ਕਿਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕਰੋ: ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਬੰਦ-ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਯਥਾਰਥਕ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂਂ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰੋ: ਮਨੁੱਖੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖੀਏ। ਸਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਖੋਜ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇਗੀ। ਅਸੀਂ “ਪੱਖਪਾਤੀ ਪੁਸ਼ਟੀਆਂ” ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਬਹਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਤੋਲੀਏ – ਅਜਿਹੇ ਸਬੂਤਾਂ ਜਾਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੀਏ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਨ। 

ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਕਿ ਬੁੱਧੀ ਨਿਸਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਲਚਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਜਾਂ ਅਗਿਆਨੀ ਦੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੇਖਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ‘ਸਥਿਰ ਮਾਨਸਿਕਤਾ’ ਹੈ।)। ਹਰ ਵੇਲ਼ੇ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਮੁਹਾਰਤ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੁੰਗਰਨ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧੇਰੇ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਆਵੇਗਾ। 

ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖੋ: ਰਾਤ ਦੇ ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੋ, ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸੈਰ ਕਰੋ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਤੇਜ਼ ਲੈਅ ਵਾਲ਼ੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਭਰਣ ਵਾਲ਼ੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰੇ। ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਮਾਣਦਿਆਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਸੋਚ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹੇਗਾ।  

Posted in ਚਰਚਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪਸਾਰ ਭਾਈਚਾਰੇ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਲਿਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।  

ਬੀਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦੌਰਾਨ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਸਹਿ-ਸੰਚਾਲਕ ਉੱਘੇ ਵਕੀਲ ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਫ਼ੋਨ ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਮੀ ਚੌੜੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ।  

ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਜਦ ਕੁਝ ਵਕੀਲਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਵਿੱਚ ਜਨਹਿਤ ਅਰਜ਼ੀ ਦਾਿਅਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 

ਇਸ ਅਰਜ਼ੀ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਹਿੰਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੋਈ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੱਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।  

ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਅਰਜ਼ੀ ਖ਼ਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਤੇ-ਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਏਗਾ।  ਲੰਮੀ ਸੋਚ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਮੁਹਿੰਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਠੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।  

ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਦਿਓ ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਮਲਾ ਮੁਹੱਈਆ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਸੰਨ 2008 ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।  

ਅਜਿਹਾ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪਏਗਾ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਜੇਕਰ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲ਼ਾ ਅਮਲਾ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਹਰਿਆਣਾ ਸਰਕਾਰ ਪਲ ਭਰ ਦੀ ਵੀ ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਲਾਉਣੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਾਲ਼ਾ ਮਸਲਾ ਉਵੇਂ ਦਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਲਟਕਿਆ ਰਹੇਗਾ।  

ਇਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਤਾਂ ਕੀ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਕਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।  

ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ

ਮਿੱਤਰ ਸੈਨ ਮੀਤ ਨੇ ਉੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦੋ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ।  

Posted in ਵਿਚਾਰ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ

ਦੋ-ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਰਚਾ ਆਮ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਯੂਨੈਸਕੋ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਾ ਕਿ ਆਪਣੀ ਨਲਾਇਕੀ ਤੋਂ?  

ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਗੜੁਚ ਲੇਖ ਛਪਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛਪਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਮਗਜੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਦੱਸਣ-ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਨਹੀਂ? ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਛ੍ਹਣ-ਲਿਖਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬਸ ਫੇਸਬੁੱਕ ਤੇ ਲਾਈਵ ਹੋਣ ਜੋਗੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਵ੍ਹਾਟਸਐਪ ਤੇ ਟੋਟਕੇ ਛੱਡਣ ਜੋਗੇ ਹੀ ਹਨ?  

Photo by Ben Mullins on Unsplash

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਲਿਖੇ ਹੋਣ ਦਾ ਇਕ ਪੈਮਾਨਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਜਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਯੂਟਿਊਬ ਵੀਡਿਓਜ਼ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ 100-200 ਵਿਊਜ਼ ਜਦਕਿ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਬਾਰੇ, ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਟ੍ਰਕ ਚਲਾਉਣ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਰ ਵੀਡਿਓਜ਼ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਵਿਊਜ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੱਤਿਆਨਾਸ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਵ੍ਹਾਟਸਐਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਬਹੁਤੀ ਥਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਬਹਿਸ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕਿਹੜੀ ਹੈ? 

ਦੂਜੀ ਇਹ ਕਿ ਵੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਆਇਲਟਸ ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਆਈਲੈੱਟਸ ਕਹਿਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਕ ਚੋਰ-ਮੋਰੀ ਰਸਤਾ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਿਓ ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਬੈਂਡ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਓ – ਘੱਟੋ ਘੱਟ “ਡੌਂਕੀ” ਬਨਣ ਤੋਂ ਤਾਂ ਬਚੋਗੇ।  

ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੰਡ੍ਹੀਰ ਨੂੰ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ ਆਈਲੈੱਟਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲਈ। ਸਾਰਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦਾਜ ਪੁੱਠਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਆਈਲੈੱਟਸ ਦੀ ਬਦੌਲਤ। 


ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਭੰਡ-ਗਵੱਈਏ ਅਤੇ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਡੇ ਸਿਰਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਾਗ ਡੋਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਠਾ ਲਟਕਾ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਤੋਂ ਗ਼ਨੀਮਤ ਇਹ ਕਿ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਊੜਾ “ਆੜਾ” ਸਿਖਾ ਰਹੇ ਹਨ।