Posted in ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਾਹਿਤ

ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ: ਇੱਕ ਨਜ਼ਰੀਆ

ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਵਲ ਸੂਰਜ ਦੀ ਅੱਖ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹਟਿਆ ਹਾਂ।   ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰੇ ਵੇਖਣ ਤੇ ਇਹ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਛੇ ਕੁ ਸੌ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ ਕਾਫ਼ੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਵੇਗਾ।   

ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਬਲਕਿ ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਸਾਂਝਾ ਕਰਾਂਗਾ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦ ਇਹ ਨਾਵਲ ਛਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਚਰਚਾ ਅਤੇ ਵਿਵਾਦ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਲਿੱਕ ਕਰੋ।   

ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ  ਤੌਰ ਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਨਾਵਲ ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ।   

ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਵਿਧਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਖੋਜ। ਜੇਕਰ ਖੋਜ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਪੇ ਹੀ ਦੁੱਧ ਦਾ ਦੁੱਧ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਉੱਤੇ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਜ਼ੋਰ ਹੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਇਸ ਕਰਕੇ ਜ਼ਾਹਿਰਾਨਾ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਿੱਥੇ  ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਵਰਤੇ ਵੀ ਗਏ ਹਨ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਦੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰਚਨਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਰਚਨਾ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਨਾਲ਼ ਭਰਪੂਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਦੋ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਸਾਫ਼ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲਿਖੀ-ਲਿਖਵਾਈ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਠੱਪਾ ਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਇੱਥੋਂ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਵਿੱਚ ਬੁਨਕਰ ਅਤੇ ਸਵਰਨ ਮੰਦਰ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ?  

ਛੇ ਸੌ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੇ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਇਹੀ ਆਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰ ਗੱਲ ਦੀ ਘੋਖ ਕੀਤੀ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਣੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਸ ਤੋਂ ਇਹੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਖੋਜ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਢੰਗ ਨਾਲ਼।

ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਈ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਨਾਖੁਸ਼ ਹਨ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ  ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡ ਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਪਿੱਛੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਸੋਚ ਹੈ?    

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਜਦ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ਼ ਗੱਲੀਂਬਾਤੀਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਵਖਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਚਾਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਜਾਨ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ ਪੰਜ ਰੁਪਏ ਹੋਵੇ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੁਟਾਈ ਫਿਰਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਢੰਗ ਨਾਲ਼ ਅਜਿਹਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਹੀ ਦਰਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਫ਼ੌਜੀ ਹਰ ਥਾਂ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ।    

ਕਈ ਥਾਂ ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਕਿਰਦਾਰ ਉਰਦੂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਦਕਿ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਉਰਦੂ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। 

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਕਈ ਗਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਥਾਂ ਜੈਕਮਾਊਂਟ ਫਰਾਂਸੀਸੀ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਉਸਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੀ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਇੱਕ ਬੜੀ ਤਾਕਤਵਰ ਕੌਮ ਵਖਾਈ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਜੇ ਇਤਿਹਾਸ ਘੋਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੇਲ਼ੇ ਤਾਂ ਯਹੂਦੀ ਸਾਰੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੇ ਪਏ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਹੂਦੀ ਵਿਰੋਧੀ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ।  

ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਵੀ ਕਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵੇ ਨੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਾਲ਼ ਜਾਇਦਾਦ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਨਲਵੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਸਰਕਾਰੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲਈ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਜਾਵੇ।

ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਲਾਇਆ ਕਿ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜਦ ਕਿ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੂਜਾ,   ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਖ਼ਰੀ ਸਾਹਾਂ ਵੇਲੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਭੇਜਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਵਖਿਆਨ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਫੁੱਟ ਨੋਟ ਪਾ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਆਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬੋਲਣ ਦੇ ਜੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਜਗਨਨਾਥਪੁਰੀ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸਮਝ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਪੰਡਤਾਂ ਦਾ ਝੁਰਮੁਟ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਲ਼ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਝੁਰਮੁਟ ਦੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਹੋਵੇਗੀ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹਿੰਦੂ ਦੀਵਾਨ ਕੋਹਿਨੂਰ ਨੂੰ ਜਗਨਨਾਥ ਭੇਜਣ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੀ।

ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਜਾ ਕੇ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਪੂਰੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ (ਫੁੱਟ ਨੋਟ) ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਸੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਕ ਸੂਤਰਧਾਰ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੌਤਕੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇਧਰੋਂ-ਉਧਰੋਂ ਹੋਰ [ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ] ਗੱਲਾਂ ਘੜੇ।  

ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੌਤਕੀ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬੁਲਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੌਤਕੀ  ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਸਲ ਮੌਤ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਈ ਸੀ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੌਤਕੀ ਆਪਣੇ ਉਸ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ਼ੋਂਵੱਖ ਸੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।  

ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਕੌਤਕੀ ਦੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਦੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਫ਼ੇ ਕਿਤਿਓਂ ਬਾਹਰੋਂ ਲਿਖਵਾ ਲਏ ਗਏ ਹੋਣ ਖਾਨਾਪੂਰਤੀ ਵਾਸਤੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਘੋਖ ਕੇ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਫੁਟ ਨੋਟ ਰੂਪੀ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਪਹਿਲੇ ਪੰਜ ਸੌ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕੀ ਹੈ?

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਵਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਅਤੇ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦਿਸ਼ਾ-ਬਦਲੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਉਸ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਿਕ ਨਾਵਲ। 

ਪਿਛਲਿਖਤ: ਨਾਵਲ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਾਵਲ ਲਈ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 100 ਪੁਸਤਕਾਂ ਖੰਗਾਲਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ”। ਪਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਤੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦਾ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਲਈ 100 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਮੈਂ ਤਾਂ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ 100 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਨਾਵਲ ਚਸਕੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲ਼ੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਜਚੇਗਾ ਪਰ ਕਿਸੇ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Processing…
Success! You're on the list.
Posted in ਕਿਤਾਬਾਂ

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜਾਗਰਤੀ

ਕੁਝ ਕੁ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਪਾਰਸਲ ਆਣ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ‘ਹੀਰਵੰਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਧਰਮਯੁੱਧ ਦੀ ਸੇਧ ਦਾ ਸਵਾਲ’ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸੀ ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਦੀ ‘ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰ (ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੇਨਾਸਾਂਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ)।   

ਹੀਰਵੰਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ 48 ਕੁ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦਾ ਕਿਤਾਬਚਾ ਹੈ ਤੇ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰ 134 ਕੁ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਕਿਤਾਬ।   

ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਦਇਆ ਸਿੰਘ, ਰੱਬੀ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਅਤੇ ਸਵਰਾਜਬੀਰ – ਇਹ ਤਿੰਨ ਨਾਂ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਹੀਰ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹੀਰਵੰਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਧਰਮਯੁੱਧ ਦੀ ਸੇਧ ਦਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।  

ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਪੰਜਾਬ ਬੰਨ੍ਹਦੇ-ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਤਾਬਚੇ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਮੁਗਲਾਂ ਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਦਰਗਾਹਾਂ ਅਤੇ ਜੋਗੀਆਂ ਵੈਸ਼ਨਵਾਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ, ਫ਼ਕੀਰ ਭੀਖਣ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ  ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸੰਦਰਭ ਹੀ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਉਹ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ  ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀਰ ਦੇ ਹੁਸਨ ਦੇ ਬਿਆਨ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦਾ ਹੈ।   

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਸੁਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਇਧਰੋਂ ਉਧਰੋਂ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਲੱਭਣ ਲਈ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਟੱਕਰਾਂ ਇਹਨੂੰ ਮੁਬਾਰਕ। ਝਾਉਲਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਬਿੰਬ ਕਿਤੇ ਨਾਗਪੁਰੀਆਂ ਦੇ ਅਖੰਡ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਉੱਘੜ ਰਿਹਾ?   

ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਵਿੱਚ ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਮਾਨੰਤਰ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰੇਨਾਸਾਂਸ ਤੇ ਉਸ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਦਾ ਹੈ।   

ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗੱਲ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ ਵਾਂਙ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਤਰੱਕੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?

ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਚਰਚਾ ਵਿੱਚ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਨੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸੁਆਲ ਪੁੱਛੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੂਰਪ ਦੇ ਵਿਚ ਸੰਨਤੀ ਜਾਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਆ ਗਈ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆ ਸਕੀ? ਯੂਰਪ ਵਰਗੀ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਇੱਥੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਆ ਸਕੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਆਈ।  

ਦੂਜਾ ਸੁਆਲ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਜੌਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਰਜਵਾੜਾ ਸ਼ਾਹੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਪੈ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਉਸਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਲੋਕਤੰਤਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਲਿਆ ਸੀ।

ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਬਾਰੇ ਮੇਰੀ ਨਿਜੀ ਰਾਏ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਜਾਗਰਤੀ ਆਈ, ਪਰ ਯੂਰਪ ਵਰਗੀ ਗ਼ੁਰਬਤ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀ ਯੂਰਪ ਵਾਂਙ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸੰਨਤੀ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਸਿਲਕ-ਰੋਡ’ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਲੰਘਦੀ ਸੀ।  ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਯੂਰਪ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸੁਖਰਹਿਣੀ ਸੀ। ਹਾਂ, ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾਤਾਰ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। 

ਦੂਜਾ, ਜੌਰਜ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਚੱਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਾ ਵਕ਼ਤ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਧਰਮੀ ਮੁਲਕ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਸਲਾਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੱਲੇ-ਇਲਾਹੀ ਲਈ ਸਿਜਦਾ ਭਾਰੂ ਸੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਲਈ ਈਸ਼ਵਰੋ ਵਾ ਦਿਲੀਸ਼ਰੋ ਵਾ ਵਾਲਾ ਰਾਜਪਾਟ ਭਾਰੂ ਸੀ। 

ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ, ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਈਅਤ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। 

ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਸੁਖਪਾਲ ਸੰਘੇੜਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਵਿਸ਼ਾ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਰਾਹੀਂ ਲਿਆਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸਤੇ ਹੋਰ ਚਰਚਾ ਚੱਲਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Processing…
Success! You're on the list.