Category: ਚਰਚਾ

ਮੇਰੇ ਪਿਛਲੇ ਬਲੌਗ “ਥਾਈਲੈਂਡ: ਜਿੱਥੇ ਵਕ਼ਤ ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ” ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਮੇਰਾ ਸਫ਼ਰ ਵੀਅਤਨਾਮ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਹਫ਼ਤਾ ਹੋ ਚੀ ਮਿੰਹ ਸਿਟੀ (ਸਾਈਗੌਨ) ਦੀ ਧੜਕਣ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰੇ ਮਨਜ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਿਤਾਇਆ। ਉਸ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਚਟਕਦੀ ਹੋਈ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ: ਮੋਟਰਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਹਾਸੇ, ਅਗਰਬੱਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਤੇ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਝਿੰਮ-ਝਿੰਮ ਰਵਾਨੀ।

ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਐਕਸ ਓ ਟੂਅਰਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜੋ ਸਾਈਗੌਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰ ਜਾਂ ਬੱਸ ਦੀ ਖਿੜਕੀ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੀ ਪਿੱਛਲੀ ਸੀਟ ਤੋਂ। ਐਕਸ ਓ ਟੂਅਰਜ਼, ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਦਾ ਵਪਾਰਕ ਉੱਦਮ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਈਗੌਨ ਟੂਰ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ। ਅਸੀਂ ਕੇਂਦਰੀ ਡਾਕ ਘਰ ਦੀ ਪੀਲੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਤਹਿਆਂ ਫਰੋਲੀਆਂ। ਲਾਗੇ ਹੀ ਸਾਈਗੌਨ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਾਲ਼ੀ ਗਲ਼ੀ ਵਗ ਰਹੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਭਿਣ-ਭਿਣ, ਇਸ ਗਲ਼ੀ ਦੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਰਸਰਾਹਟ, ਕੌਫ਼ੀ ਦੀ ਖੂਸ਼ਬੂ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਨਰਮ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਭੰਬੀਰੀ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਈਗੌਨ ਅੱਜ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ।

ਸੜਕ ਪਾਰ ਨੌਤਰ ਦਾਮ ਕੈਥੀਡ੍ਰਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਾਲ ਇੱਟਾਂ ਮਾਰਸੀਏ ਤੋਂ ਆਈਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਥੇ ਮਰੰਮਤ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ ਤੇ ਚੁਫ਼ੇਰੇ ਚਾਰਦੁਆਰੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਫੇਰ ਵੀ ਬਰਕਰਾਰ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਰੀਯੂਨੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਪੈਲੇਸ ਸਵੇਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪਰਤੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਵਜ਼ਨੀ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਿਵਾੜ ਅਜੇ ਵੀ 1975 ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੁਹਰਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਬਰਨਿੰਗ ਮੌਂਕ ਸਮਾਰਕ ਇੱਕ ਖਾਮੋਸ਼ ਠਹਿਰਾਉ ਲੈ ਆਇਆ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੀ. ਆਈ. ਏ. ਦੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਗੁਪਤ ਇਮਾਰਤ ਵੇਖੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਛੱਤ ਤੇ ਉਤਰਿਆ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਬੱਝੀ ਹੋਈ ਲੰਮੀ ਕਤਾਰ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਕੱਢ ਲੈ ਜਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਅੱਗੇ ਚੱਲਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਇਸ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਅਖੀਰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਬੁੱਧ ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਪਗੋਡੇ ਤੇ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੁੱਤਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿਹਰੇ ਸਰਗਰਮ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਦੇ ਜਾਪ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਂਦੀ ਮੇਰੀ ਰਾਹਬਰ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਧੀਮੀ ਧੜਕਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਨਾਨੀਆਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀਆਂ ਹਨ।

ਜੇ ਦਿਨ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਧੁਨ ਸੀ। ਰਾਤ ਦੇ ਐਕਸ ਓ ਟੂਅਰ ਨੇ ਚਾਰ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਜੋ ਨਮਨ ਰੌਸ਼ਨੀ ਹੇਠ ਧੜਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਖਾਣਾ ਸੜ੍ਹਕ ਦੀ ਪਟੜੀ ਤੇ ਰੱਖੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ਅਤੇ ਮੇਜ਼ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਧਾ। ਤਾਜ਼ਾ ਭੋਜਨ ਤਵਿਆਂ ਤੇ ਤੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਖਾਣਾ ਕੋਲੇ ਤੇ ਧੁਆਂਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਰਾਤ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਹੀ ਸੀ। ਐਕਸ ਓ ਟੂਅਰਜ਼ ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬੀਬੀ ਹੋਂਗ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਫ਼ਲੈਟ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜੋ ਧੁਰ ਉਪਰ ਪੌੜੀਆਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੀ ਉਸ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ ਧੜਕਣ ਸੀ। ਸਾਈਗੌਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇਕ ਝਲਕ।

ਅਗਲੇ ਦਿਨੀਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਇਤਿਹਾਸ ਧਰਤੀ ਹੇਠ ਉਤਰ ਗਿਆ — ਕੂ ਚੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਿਸਨੂੰ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ “ਫੌਲਾਦੀ ਇਲਾਕਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੰਗ ਸੁਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਬੇ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਨਾ ਇਕ ਗੰਭੀਰ ਤਜਰਬਾ ਸੀ ਜੋ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਦੇ ਜਾਨ ਹਨੇਰੇ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਧਾਰਣ ਕੱਸਾਵਾ ਤੇ ਚਾਹ ਵੀ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਜਾਪ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਵੇਲ਼ੇ ਜੰਗਜੂ ਇਸੇ ਕੱਸਾਵਾ ਤੇ ਚਾਹ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ।

ਅਗਲਾ ਸਫ਼ਰ ਮੀਕੌਂਗ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦਹਾਨੇ ਦਾ। ਮੀਕੌਂਗ ਦਰਿਆ ਜੋ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਟਿਕਾਅ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸੈਰ ਦੌਰਾਨ ਅਸੀਂ ਡਰੈਗਨ, ਯੂਨੀਕੌਰਨ, ਫੀਨਿਕਸ ਤੇ ਟਰਟਲ ਟਾਪੂ ਗਾਹੇ; ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਗਾਇਕਾਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਲੀ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ, ਨਾਰੀਅਲ ਦੀ ਮਿੱਠਾਈ ਦੇ ਕਾਰਖ਼ਾਨੇ ਦਾ ਦੌਰਾ ਤੇ ਪਤਲੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਤੋਲ ਕਿਸ਼ਤੀ — ਹਰ ਮੋੜ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵੀਅਤਨਾਮ ਦੀ ਤਹਿ ਖੁੱਲਦੀ ਜਾਪਦੀ ਸੀ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਖਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਹੇਠ ਆਰਾਮ ਤੇ ਫਿਰ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸੁਕੂਨ। ਵਕ਼ਤ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਦਾ ਵਹਿਣ ਹੌਲ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ।

ਹੁਣ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹ ਸੈਰ ਸਪਾਟਾ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਹਾਣੀ ਵਾਂਙ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੰਗ, ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜੋ ਮਿਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਵੀਅਤਨਾਮ ਉਹ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿਸਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਵਕ਼ਤੀ ਸਫ਼ਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਈਗੌਨ ਦਾ ਹਰ ਦਿਨ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ਤੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਛੋਟਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਸਿਰਫ਼ ਲੰਮੇ ਪਾਠ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਲੰਮੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਾਹਲੀ ਵਾਲੇ ਵੇਰਵੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਤੇ ਕੁਝ ਤਾਵੀਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਫ਼ੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਲਈ ਹੋਣ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਰਤਕ ਰਾਹੀਂ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੇ ਸੀ, ਨਾ ਕਿ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ। ਹੁਣ, ਦੁਨੀਆ ਉਹਨਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਮਹੀਨੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਤਾਲ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀ ਤਾਲ ਵਾਪਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਵੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਦਰ-ਸ਼ਬਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੇਣ ਦੀ ਉਹ ਸਹਿਜ ਤਾਂਘ।

ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਅਯੁੱਥਿਆ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਅਕਸ ਉੱਠੇ ਜੋ ਅਲੋਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਗਵੇਂ ਕੱਪੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੋਧੀ ਫ਼ਕੀਰ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਬੁੱਧ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਰ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ; ਸਾਬਤ ਅਤੇ ਖੰਡਰ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹਵਾ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੰਚਨਾਬੂਰੀ ਤੱਕ, ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਲਹਿਜਾ ਬਦਲਿਆ ਪਰ ਯਾਦਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀਆਂ।

ਕਵਾਏ ਨਦੀ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਪੁਲ ਵਕ਼ਤ ਦੁਆਰਾ ਨਰਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜ਼ਖ਼ਮ ਵਾਂਗ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਰੇਲਗੱਡੀਆਂ ਵਿਸਰੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਖੜ-ਖੜ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਪਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇੰਞ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਆਪਣੀ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਜਿਉਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਕਸੇ ਪੁਲ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਸੈਰ, ਫਿਰ ਹਾਥੀ ਗਾਹ ਜਿੱਥੇ ਹਲੀਮੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਸਾਈ ਯੋਕ ਨੋਈ ਝਰਨਾ, ਜਿੱਥੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਹਾਸੇ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਇੱਕ ਰਾਫਟ ਹਾਊਸ ‘ਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਤੁੱਲ੍ਹੇ ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਦਰਿਆ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਲਾਈ ਹੋਵੇ।

ਘਰ ਪਰਤਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀਅਤਨਾਮ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਝ ਦਿਨ ਮੁੜ ਬੈਂਕਾਕ ਵੇਖਣ ਲਈ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਇਹ ਮੌਕਾ ਬੈਂਕਾਕ ਦੀ ਮੈਟਰੋ ਬਲੂ ਲਾਈਨ ਗਾਹਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ। ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਰਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੇਰੇ ਤੁਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ: ਚਾਈਨਾਟਾਊਨ ਦੀ ਸੰਘਣੀ ਅਤੇ ਅਜੀਬ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋ ਵਾਲੀ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ, ਤਾਲਤ ਨੋਈ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਗਲੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਕਲਾਕਾਰੀ ਜੰਗਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ‘ਤੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ, ਫਰਾ ਰਾਮ 9 ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਾਲਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਚਮਕ। ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁੰਮਦਾ ਫਿਰਦਾ ਮੈਂ ਗ੍ਰੈਂਡ ਪੈਲੇਸ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਸਮਾਰਕ ਘੱਟ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖਿੱਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਚਮਕਦਾਰ ਅਜੀਬ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਰਾਣੀ ਸਿਰੀਕਿਤ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਕੱਪੜਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਾਇਬ ਘਰ। ਇੱਕ ਕੀਮਤੀ ਖਜ਼ਾਨਾ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਧਾਗੇ ਇੱਕ ਬੇਚੈਨ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਥਾਈਲੈਂਡ ਕਦੇ ਵੀ ਕਾਹਲੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਬਸ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਲ ‘ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਅਜੋਕੀ ਤਰੱਕੀ ਤੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਟਕਣ, ਘੁੱਟ ਭਰਨ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਘੂਰਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖੰਡਰ, ਹਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀ ਹਰ ਦੁਕਾਨ, ਭੀੜ ਵਾਲੀ ਮੈਟਰੋ ਗੱਡੀ ‘ਤੇ ਹਰ ਸਫ਼ਰ, ਗਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਵਿਰੋਧ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਸਭ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬੈਠਾ ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਥੇ ਜੜਣ ਲਈ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ਦੀ ਚੋਣ। ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ, ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਜੋ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਵੇ ਕਿ ਕੁਝ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਵਖਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਗਲੀ ਵਾਰ: ਵੀਅਤਨਾਮ: ਸੁਰੰਗਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਮੁਲਕ ਦੀ ਯਾਤਰਾ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ — “ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ।”

ਇਹ ਕਹਾਵਤ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੋਕ ਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।

ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਕਣਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਅਨਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਦੀ। ਪਰ ਮੱਕੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ-ਪਾਲਕ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।

ਮੱਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਕਣਕ ਜਾਂ ਜੌਂ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛਟਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਸੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਛਟਾਲਾ ਪੂਰਾ ਉੱਗ ਕੇ ਮੱਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਅਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਵੇ ਅਤੇ ਤੌੜੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਜੋ ਕਦੇ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਢਾਬਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੁਰਾਕ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਕਦੇ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਕਤ ਨੇ ਰੁਖ ਬਦਲਿਆ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸਾਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਜ਼ੇ ਮੱਖਣ, ਲੱਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਲਈ ਗੁੜ ਨਾਲ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਹੀ ਡੂੰਘੀ ਤਨਜ਼ੀਹੀ ਸੱਚਾਈ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਸਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?