ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ

ਅਸੀਂ ਸਭ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਕ਼ਤ ਬੀਤਣ ਦੇ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਾਕਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵਕ਼ਤ ਬੀਤਣ ਦੇ ਨਾਲ ਲੰਮੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਦੇ ਨਾ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਆਮ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਕ਼ੌਮ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੰਗਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਜਦੋਂ ਵਕ਼ਤ ਬੀਤਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਉਸਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿਚ ਮਨਘੜਤ ਅਤੇ ਖ਼ਿਆਲੀ ਗੱਲਾਂ ਜੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਹੋਰ ਖ਼ਿਆਲੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਆਪਣਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਲੋਕ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਲ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਮੋੜ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਹਾਣੀ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਤੋਂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਤੇ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅਸਲਤਾ ਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਧੇ ਦਾ ਅਸਲੀ ਚਿਹਰਾ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਿਥਿਹਾਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਰੂਪ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰਕ ਪੱਖ-ਪਾਤ ਇੱਕ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਰੁਝਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਲੱਭਦੇ, ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਕਈ ਵਾਰ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕਿੱਸਿਆਂ, ਜ਼ਾਤੀ ਨਿਸਚਿਆਂ, ਅਤੇ ਕੱਟੜਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂ ਘਟਨਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਨਕਸ਼ੇ ‘ਚ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਕ਼ਤ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਓਹੀ ਸਬੂਤ ਕਬੂਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਅਲੌਕਿਕ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰਕ ਪੱਖ-ਪਾਤ ਦੰਦ-ਕਥਾ ਨੂੰ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮੁੱਖ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਯੋਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਭ ਉਸਾਰੂ ਪੱਖ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਿਖੇਧੀਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸ਼ਟੀਕਾਰਕ ਪੱਖ-ਪਾਤ ਹੀ ਕਈ ਵਾਰ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਿਥਿਹਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਲਕੀਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਮਲ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਕਿਰਦਾਰ, ਪੁਰਾਤਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਿਥਿਹਾਸ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਅਜੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੰਦ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਹੋਈਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ।

ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ ਕਲਪਨਾ ਅਤੇ ਖਿਆਲ ਪੁਣੇ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਅਵਸਰਵਾਦੀ ਸੋਚ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।