Posted in ਚਰਚਾ, ਯਾਦਾਂ

ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੋਂ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੀਂ 

ਬੀਤੇ ਦਿਨੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਕਨੇਡਾ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਟਰਾਂਟੋ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਡਨ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਪੈਰਿਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਵਿਟਜ਼ਰਲੈਂਡ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਜ਼ੂਰਿਖ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਮੁਲਕ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਲੱਗਿਆ। 

ਅੱਜ ਇਸ ਬਲੌਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ ਪਰ ਇਨਸਾਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਗਲੇ ਬਲੌਗ ਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰਾਂ।  

ਇਹ ਗੱਲ ਤਿੰਨ ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਵਿਡ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕ ਘਰੋ-ਘਰੀ ਡੱਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਾਰੇ ਫ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੰਟਰਨੈਟ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਕਾਫੀ ਸਰਗਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇੱਕ ਮੰਚ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮੇਰਾ ਮਿਲਾਪ ਸਰਦਾਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰ੍ਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜੋ ਕਿ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਲੀਡਸ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਭਾਵੇਂ ਫੇਸਬੁੱਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਫੀ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਿਖਦੇ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਲੋੜ ਪਵੇ ਤਾਂ ਫੋਨ ਚੁੱਕ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਫੋਨ ਵੀ ਘੁਮਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 

ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਟਿਕਟਾਂ ਬੁੱਕ ਕਰਾਈਆਂ ਤਾਂ ਸਬੱਬੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਲਕ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲੰਡਨ ਘੁੰਮਣ ਲਈ ਆ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰ੍ਹਾ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲੀਡਸ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ। 

ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਤੋਂ ਛੁੱਟੀ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲੀਡਸ ਤੋਂ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਟਿਕਟਾਂ ਵੀ ਬੁੱਕ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ। ਮਿੱਥੀ ਹੋਈ ਤਾਰੀਖ਼ ਦਿਨ ਸ਼ੁਕਰਵਾਰ 29 ਸਤੰਬਰ 2023 ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਲੰਡਨ ਦੇ ਕਿੰਗਸ ਕਰੌਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਤੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਇਕਰਾਰ ਕੀਤਾ।  ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਰੇਲ ਗੱਡੀ ਠੀਕ ਇੱਕ ਵਜੇ ਬਾਅਦ ਦੁਪਹਿਰ ਕਿੰਗਸ ਕਰੌਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮਿਲਣ ਤੇ ਜੋ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਡਾਢਾ ਨਿੱਘ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਵੇਖੋ ਇੰਟਰਨੈਟ ਦੇ ਉੱਤੇ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਆਪਸ ਚ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਲੀਡਸ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਅਸੀਂ ਕਾਫੀ ਗੱਲਾਂ ਬਾਤਾਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਸੁੱਖ ਸਾਂਦਾਂਵੀ ਪੁੱਛੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਾਗਲੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਹ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਕੱਠਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਹਿੱਸਾ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਬਾਰੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਹ ਵੇਖਿਆ।  

ਅੱਜ ਇਸ ਬਲੌਗ ਰਾਹੀਂ ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਅਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿਰ੍ਹਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਹੁਤ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡਾ ਇੰਟਰਨੈਟ ਤੋਂ ਲੇ ਕੇ ਆਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਕੇ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਾਫ਼ੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ-ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ, ਨਿਕ-ਸੁਕ ਖਾਧਾ ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਲਈ।  

Posted in ਖੋਜ, ਵਿਚਾਰ

ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦੀ ਖੋਜ

ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਦੇ ਅਪਾਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨਮੋਹਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮੂਲ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨੈੱਟਫਲਿਕਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ “ਅਣਜਾਣ: ਹੱਡੀਆਂ ਦੀ ਗੁਫਾ” ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੋਰੰਜਕ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2013 ਵਿੱਚ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ, ਇੱਕ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਘੋਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੀ ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਟਾਰ ਗੁਫਾ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਤੰਗ ਗੁਫਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜੀ ਜੋੜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦੀ ਖੋਜ ਜੀਵ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪਲ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਤੰਗ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਅਣਕਿਆਸੀ ਲੱਭਤ ਹੋਈ। ਭੇਦ ਭਰੇ ਪਿੰਜਰ ਅਤੇ ਲੱਭੇ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਰਾਹ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਲੱਭਿਆ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ – ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਵੀਂ ਆਦਮ ਪ੍ਰਜਾਤੀ ਜਿਸਦੇ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਵਰਗੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ।  ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਰਾਈਜ਼ਿੰਗ ਸਟਾਰ ਗੁਫਾ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਦੁਨੀਆਂ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਿਛਲੀ ਖੋਜ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਡਾ: ਬਰਗਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਟੀਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਸਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦੀ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਔਖੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਜੀਵ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਅਚੇਤ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲਬਰੇਜ਼ ਕੀਤਾ।

Illustrative Stock Photo by Deann DaSilva on Pexels.com

ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਖੋਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਦਿਲਚਸਪ ਪਹਿਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਇਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਤੀ ਨਾਲੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਖਰੇਵਾਂ ਹੈ। ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਇਸ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਜੀਵ ਗੁਫਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਗੁਫਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਬਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਕੈਦ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਫਾ ਦੀ ਬਣਤਰ ਨੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ। ਗੁਫਾ ਦੇ ਤੰਗ ਰੂਪ ਨੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਕਤ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਬਾਦੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਬਰਾਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ਼ਗੱਡ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਹੋਏ ਵਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬੋਧਾਤਮਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਰੀਖਣ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਿਥਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣ ਦੀ ਇਹ ਛਾਲ ਕਈ ਜਾਇਜ਼ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਿਆਫ਼ੇ ਹੋਮੋ ਨਲੇਡੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨੇ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਇਮਾਨੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੂਰਵ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਪ ਦੰਡ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਲ਼ਗੱਡ ਨਾ ਕਰੀਏ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਬੂਤਾਂ ਦੇ ਠੋਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭੇਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਕਿਤੇ ਅਟਕਲ-ਪੱਚੂ ਨਾ ਮਾਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਈਏ। 

Posted in ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਾਹਿਤ

ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਤੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ

ਮੰਗਤ ਰਾਏ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲੀ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਲਿਪੀ ਦੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਜੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੀ.ਡੀ.ਐਫ. ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੁਗਸੰਧੀ ਤੇ ਹਾਸਲ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿੱਖਣ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਮੰਗਤ ਰਾਏ ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮਾਨਚੈਸਟਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰੇਟ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਤੇ ਕੱਲ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਪੀ.ਡੀ.ਐਫ. ਭੇਜੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜੁਗਸੰਧੀ ਤੇ ਪਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Posted in ਚਰਚਾ

ਚੈਟ ਜੀਪੀਟੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ

ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਵੈਨਕੂਵਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇ ਸਾਂਝਾ ਟੀਵੀ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੇ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਯੂਟਿਊਬ ਕੜੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।

Posted in ਚਰਚਾ, ਵਿਚਾਰ

ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ

ਪੰਜਾਬ, ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਮੀਰ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਜੀਵੰਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਲਈ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਉਲਝਣ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਹਾਸਲ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਨਿਰਾਸ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ ‘ਤੇ ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਤਾਬ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਇਹ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਘੱਟ ਹੁਨਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਆਪਣੀ ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਲੌਗ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਮਾਤ ਭੌਂ ਤੋਂ ਖਿੰਡੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ:

ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਪਰਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਹਤਰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਪਰਵਾਸ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਉਲਟ, ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਔਲਾਦ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਲੋਕ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸੀਮਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਅਤੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ:

ਇਸ ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਪਹਿਲੂ ਭਾਗੀਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੀਮਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹਨ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।  ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਡਾਇਸ ਪੋਰਾ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਵਿੱਚ ਚੁਣੌਤੀਆਂ:

ਜਿੱਥੇ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਕਮੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ, ਇਹ ਕਲਾਸਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੇ ਪਾਠ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਸਰਬੰਗੀ ਤਜਰਬਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਢੁਕਵਾਂ ਸਵਾਲ ਉਠਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਅਜਿਹੇ ਤੰਗ ਚੁਗਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤਫ਼ਸੀਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ:

ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੱਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਸੰਚਾਰ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਪੰਜਾਬੀ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਹਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਹੋਰ ਵਿਆਪਕ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਪੈਂਤੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਹਨ।

Photo by Katerina Holmes on Pexels.com

ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਭਾਸ਼ਾ ਰਸਾਈ:

ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਦਿਅਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਮਾਹਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਈਵਾਲੀ ਬਣਾਉਣਾ ਅਜਿਹੇ ਢਾਂਚਾਗਤ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਡਾਇਸਪੋਰਾ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣਾ, ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਸਿੱਖਣ ਸਮੱਗਰੀ, ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਚੁੱਭੀ ਮਾਰਣ ਦੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਾਹੌਲ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਿਆ:

ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਔਨਲਾਈਨ ਪਲੇਟਫਾਰਮ, ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਵਰਚੁਅਲ ਕਲਾਸਰੂਮ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਭਾਸ਼ਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀਆਂ ਰਵਾਇਤੀ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਿਤੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੀਮਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਹੁਨਰ ਵਾਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਐਤਵਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ‘ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪੂਰਾ ਤਜਰਬਾ ਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਸਕੇ। ਸਹਿਯੋਗੀ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਕੇ, ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਅਸੀਂ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਵਿਆਪਕ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਰਫੁੱਲਤ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇ।