ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਅਕਸਰ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ — “ਖਾਧਾ ਪੀਤਾ ਲਾਹੇ ਦਾ, ਰਹਿੰਦਾ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹੇ ਦਾ।”
ਇਹ ਕਹਾਵਤ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਉਸ ਔਖੇ ਦੌਰ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਫ਼ਗ਼ਾਨ ਹਮਲਾਵਰ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ, ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਨ ਲੁੱਟ ਕੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਲੋਕ ਨੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ।
ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ, ਕਣਕ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਅਨਾਜ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਦੀ। ਪਰ ਮੱਕੀ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਅਕਸਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰ੍ਹੋਂ-ਪਾਲਕ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਤੋਂ ਬਚੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਮੱਕੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕੇਂਦਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ, ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭਾਰਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਖੇਤੀ ਹੋਰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਪਰ ਇਸਨੂੰ ਕਣਕ ਜਾਂ ਜੌਂ ਵਰਗਾ ਮੁੱਖ ਅਨਾਜ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਵਜੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਛਟਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਜਦੋਂ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਕਣਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਇਸੇ ਬਚੇ-ਖੁਚੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਸੀ। ਛਟਾਲਾ ਪੂਰਾ ਉੱਗ ਕੇ ਮੱਕੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਕਿਸੇ ਦਾਅਵਤ ਦਾ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਭੁੱਖੇ ਢਿੱਡਾਂ ਨੂੰ ਭਰਨ ਅਤੇ ਠੰਢ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਗਰਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਤਵੇ ਅਤੇ ਤੌੜੀਆਂ ਚਲਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਵਕਤ ਬੀਤਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਭੋਜਨ ਜੋ ਕਦੇ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੂਹਾਨੀ ਪਛਾਣ ਬਣ ਗਿਆ। ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ, ਬੋਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਢਾਬਿਆਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਅੱਜ “ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਖੁਰਾਕ” ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਭੋਜਨ ਕਦੇ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਲਿਆ।
ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਕਤ ਨੇ ਰੁਖ ਬਦਲਿਆ, ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਅਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ, ਖਾਸ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਿਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਠੰਢ ਆਪਣਾ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ‘ਤੇ ਸਾਗ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਗ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਤਾਜ਼ੇ ਮੱਖਣ, ਲੱਸੀ, ਅਤੇ ਮਿਠਾਸ ਲਈ ਗੁੜ ਨਾਲ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਭੋਜਨ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਇਹ ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ ਜੋ ਹੁਣ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਵਿੱਚ ਇੱਹੀ ਡੂੰਘੀ ਤਨਜ਼ੀਹੀ ਸੱਚਾਈ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਫ਼ਸਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਖਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹੌਸਲੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ।
ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੰਨੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ?
ਜੁਗਸੰਧੀ 