Posted in ਚਰਚਾ, ਵਿਚਾਰ

ਉੱਨੀ ਸੌ ਚੁਰਾਸੀ – ਜੌਰਜ ਔਰਵੈੱਲ

ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਈ। ਮਖੌਲ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਕਿੱਤੇ ਵੱਜੋਂ ‘ਫੇਸਬੁਕਿੰਗ’ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮਤਲਬ ਕਿ ਹਰ ਸਾਹ ਅੰਦਰ ਫੇਸਬੁੱਕ ਰਚ ਗਈ। ਕਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੰਮ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ ਸਭ ਵੱਖਰੇ। ਤਿੰਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ।

ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਹੋ ਹਰ ਥਾਂ ਚੱਲੇ। ਫਿਰ ਇਹ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ? ਮਿੱਟੀ ਨਾ ਫਰੋਲ ਜੋਗੀਆ। ਗੱਲ ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ?

ਸੰਨ 1987 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਖੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਚੀਜ਼ ਇਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਗਈ ਕਿ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ, ਸਿਖਲਾਈ ਦੇਣਾ, ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।  ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ  ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਜਨ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਆਮ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰ, ਰਸਾਲੇ, ਟੀ ਵੀ, ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਫਿਲਮਾਂ ਸਨ।    

ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੱਜ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਉੱਪਰ ਚੱਲਦੇ ਚੈਨਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲੀ ਟੀ ਵੀ ਅਤੇ ਰੇਡੀਓ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਇਸ ਵੇਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਫੇਸਬੁੱਕ ਚੈਨਲ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੇ ਵਿੱਚ ਏਨੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੱਜ ਨਾਲ ਨਾਂ ਗਿਣਾ ਸਕੇ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀ ਦੇਣੀ ਹੈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ਼ੁਗ਼ਲ ਕਹਿ ਲਓ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਕਿੰਨਾ ਡਿਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਲਾ ਲਓ।    

ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਆਓ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜੌਰਜ ਔਰਵੈੱਲ ਨੇ ਸੰਨ 1949 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਸੀ: ਉੱਨੀ ਸੌ ਚੁਰਾਸੀ। ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ ਕਰਦੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਔਰਵੈੱਲ ਨੇ ਇੱਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਡਬਲਥਿੰਕ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਮੌਟੇ ਤੌਰ ਤੇ ਡਬਲਥਿੰਕ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਜਾਨਣਾ ਅਤੇ ਨਾ ਜਾਨਣਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਬਣਾਏ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਦੌਰਾਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਵੀ ਹੋਣਾ, ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋ ਰਾਏ ਰੱਖਣਾ ਜੋ ਇੱਕ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ  ਸ੍ਵੈ ਵਿਰੋਧੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ….. ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਡਬਲਥਿੰਕ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵੀ ਆਪ ਡਬਲਥਿੰਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।  

Photo by Dario Fernandez Ruz on Pexels.com

ਸ੍ਵੈ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਵਕ਼ਤੀ ਹਾਕਮ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਖੇਪ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:  

ਜੰਗ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ,
ਆਜ਼ਾਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੈ, ਅਤੇ
ਅਗਿਆਨਤਾ ਤਾਕਤ ਹੈ।

ਇਹ ਭਾਵ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੋਚ (ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮ ‘ਤੇ, ਇੱਕ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਆਦਿ) ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੋਚ (ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ, ਨਿਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ) ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਿਆਂ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿੱਚ ਟਕਰਾਅ ਹੈ।

ਇਸ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਵਾਲੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਦੁਚਿੱਤੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਚਿੱਤ ਦੀ ਡਾਵਾਂ-ਡੋਲ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਦੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਦੁਬਿਧਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਫੇਸਬੁੱਕ ਖਾਤੇ ਬਣਾ ਕੇ ਦੁਚਿੱਤੀ ਜਾਂ ਦੁਬਿਧਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਸੋਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਉਸ ਵੇਲ਼ੇ ਜੌਰਜ ਔਰਵੈੱਲ ਨੇ ਅੱਜ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ?

Processing…
Success! You're on the list.
Posted in ਚਰਚਾ

ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੇ ਕਿਸਾਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਘਰਾਣੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਣਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਕਾਬੂ ਕਰੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਿਸਾਨ ਰੋਹ ਭੜ੍ਹਕ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ‘ਜੀਓ’ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਟਾਵਰਾਂ ਤੇ ਹਮਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ।

ਮੈਂ ਇਹ ਖ਼ਬਰਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਦੰਦਾਂ ਹੇਠ ਉਂਗਲੀ ਲੈ ਲਈ। ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਚਾਰ ਟਾਵਰ ਭੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਦਾ ਕੀ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਉਲਟਾ ਪੁਲਿਸ ਕੇਸ ਹੋਰ ਪੈ ਜਾਣੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਪੂੰਜੀਪਤੀ ਘਰਾਣੇ ਸਮਾਜਕ ਮਾਧਿਅਮਾਂ (ਫੇਸਬੁੱਕ-ਵ੍ਹਟਸਐਪ) ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕ ਖਰੀਦੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਟਾਵਰ ਭੰਨ੍ਹਣ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤ ਦਾ ਵਖਾਵਾ ਤਾਂ ਫੇਸਬੁੱਕ-ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਫੇਸਬੁੱਕ-ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਨੂੰ ਹੀ ਤਾਕਤ ਸਮਝੀ ਬੈਠਾ ਹੈ।

ਦੂਰ ਅੰਦੇਸ਼ੀ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਫੇਸਬੁੱਕ-ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੁਨੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ? ਕੀ ਅੱਜ ਤਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੰਘਰਸ਼, ਇੰਕਲਾਬ ਅਤੇ ਜਾਗਰਤੀਆਂ ਫੇਸਬੁੱਕ-ਵ੍ਹਟਸਐਪ ਰਾਹੀਂ ਆਈਆਂ ਹਨ?

ਡੈਨਿਅਲ ਬਲੌਕ ਦੇ ਕੈਰਾਵੈਨ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚਲਾ ਇਹ ਲੇਖ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:

xDgJsT1V9Yff6Osir6bAYBAEh3wttISYvMsA45-8AP9N1hhTbxXr-BTxGizHn1Fhq5DiCDTVUpe1NzpisO3e_hvd7nRj0uvzlsbJYr4=s1900?nocheck=gplus

How the Facebook-Reliance combine and the farm laws pave the way for digital colonisation

If farmers sell more food directly to Reliance, there is a good chance they will do so via WhatsApp. For Facebook, that presents enormous opportunities.

https://caravanmagazine.in/business/facebook-reliance-farm-laws-banking-retail-dominance

Posted in ਚਰਚਾ

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ

ਚੋਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲ 2022 ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ- ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਸ ਵੇਲ਼ੇ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਭਖਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਹੁਤ ਰੌਲਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਦਾਹਵੇਦਾਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਈ ਥਾਂ ਸਿੰਗ ਫਸਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਵੀ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਥਾਪਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬਿਆਨ ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।   

ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਚਲਦੇ ਹਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਅਰਵਿੰਦ ਕੇਜਰੀਵਾਲ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੌਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿਜਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਾਫੀ ਹੰਗਾਮਾ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਫ਼ਤ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਬਿਆਨ ਬਾਜ਼ੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਨੁਕ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹੁਣ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਫ਼ਤ ਯੂਨਿਟਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ? 

ਅੱਜ, ਵ੍ਹੱਟਸਐਪ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕਿਹੜੀ ਪਾਰਟੀ? ਆਹ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜਾ ਨੇਤਾ? ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਜੋ ਟੀਸੀ ਦਾ ਬੇਰ ਤੋੜ ਕੇ ਖਾਣ ਦੇ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਿਆ ਚੁਗਿਆ ਹੀ ਖਾ ਕੇ ਬੜਾ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ? ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਿਆਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕੁਝ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਹਾਲੇ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ।   

ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਇਸ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਉੱਤੇ ਸਿਆਸਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਨਾ ਕਿ ਪਾਰਟੀਆਂ ਜਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਮੋਠਗਣੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ।

  • ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ
  • ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਸਲੇ
  • ਕਿਸਾਨੀ ਮਸਲੇ
  • ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਲਈ ਉੱਦਮ
  • ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ
  • ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਨਅਤੀ ਤਰੱਕੀ

ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹਰ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਚੋਣ ਮਨੋਰਥ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕਰੋ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਕਿਹੜਾ-ਕਿਹੜਾ ਮੁੱਦਾ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸੌ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿਓਗੇ ਕਿਹੜਾ ਪਹਿਲੇ ਸਾਲ ਕਿਹੜਾ ਦੂਸਰੇ ਸਾਲ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੁੱਦੇ ਸੁਲਝਾਓਗੇ?

ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕਾਂ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ ਇਹ ਵੋਟਾਂ ਦਾ ਲੋਕ ਰਾਜ ਸਹੀ ਮਾਹਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਵੋਟਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵੋਟ ਪਾਉਣਾ ਹੀ ਨਾ ਸਮਝਣ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਸਲਿਆਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਪੈਰਵਾਈ ਕਰਨ।    

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭੂਤਰੇ ਹੋਏ ਸਾਨ੍ਹ ਦੇ ਸਿੰਗ ਫੜ ਕੇ ਹੀ ਉਹਨੂੰ ਡੇਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਲੇ ਵੀ ਨਾ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਘੁੰਮਣਘੇਰੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿਣਗੇ।

Posted in ਚਰਚਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦੁਚਿੱਤੀ

ਸਮਾਜਕ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਦੇ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣਾ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਲਿਖਤ-ਪੜ੍ਹਤ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਮਰਜ਼ੀ “ਲਾਈਵ” ਹੋ ਜਾਓ ਅਤੇ ਕਰ ਦਿਓ ਸ਼ੁਰੂ ਪ੍ਰਵਚਨ ਉਪਦੇਸ਼।

ਇਸੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿੱਚ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਲਈ ਵੀ ਕਈ ਮੰਚ ਖੁੰਭਾਂ ਵਾਂਙ ਉੱਗ ਖਲੋਤੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਗੱਲ ਪੈਂਤੀ ਅਤੇ ਮੁਹਾਰਨੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤੁਰਦੀ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਤੁਰਦੀ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪੂੰ ਬਣੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਨਾਸਮਝੀ ਦਾ ਜਲੂਸ ਕੱਢਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ।

ਰੌਲ਼ਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰਜ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੱਧਾ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਲਾਤੀਨੀ, ਫ੍ਰਾਂਸੀਸੀ, ਜਰਮਨ ਅਤੇ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਖਿੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਅਪਣਾਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਓਲੇ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਮੌਂਗੂਸ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਾਠੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਨਿਓਲੇ ਲਈ ਮੰਗੂਸ ਸ਼ਬਦ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਪ੍ਰਾਕਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਜੇਕਰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਿੱਚ ਢਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਹਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਵਪਾਰੀ ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ। ਆਹ ਪੁਰਤਗਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਤੋਂ ਅਪਣਾਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਵੇਖੋ:
ਕਮਰਾ – camara, ਚਾਬੀ – chave, ਮੇਜ਼ – mez, ਤੌਲੀਆ – toalha, ਗੋਭੀ – couve, ਅਤੇ ਅਲਮਾਰੀ – armario

Photo by Pixabay on Pexels.com

ਮਸਲਾ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਬਦ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਭੰਡਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਉੱਥੇ ਨਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਅਪਣਾਉਣ, ਢਾਲਣ ਜਾਂ ਘੜ੍ਹਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅੱਜ ਦੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅੰਨਪੜ੍ਹ ਪੀੜੀ “ਆਈ ਲੈੱਟਸ” ਦੇ ਹੱਥੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਮ ਰੋਜ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲ਼ੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵਰਤ ਕੇ ਸਗੋਂ ਸੰਡੇ-ਮੰਡੇ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਯੂ ਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਬਹੁਤੇ ਚੈਨਲ ਵੀ ਸੰਡੇ-ਮੰਡੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹਨ।

ਬਾਕੀ ਆਹ ਸਮਾਜਕ ਮਾਧਿਅਮਾਂ ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਸਤੇ ਕੱਚ-ਘਰੜ ਰੋਮਨ ਟਾਈਪ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਉਹ ਰੋਮਨ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣ ਦੇ ਅਸੂਲ ਵੀ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗੀ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੋਮਨ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਬਣਾਈ ਫਿਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਗ਼ੀ ਹੋਈ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਾਰ ਵਾਸਤੇ ਹੰਭਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਤੇ ਸੰਸਥਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਢਲਾਣ ਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨੂੰ ਰਿੜ੍ਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸੱਚ ਇਹੀ ਹੈ।

Processing…
Success! You're on the list.
Posted in ਅਨੁਵਾਦ, ਕਵਿਤਾ, ਵਾਰਤਕ, ਵਿਚਾਰ

ਪੈਗ਼ੰਬਰ

ਲੇਬਨਾਨ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ (ਸੰਨ 1883-1931) ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਪੈਗ਼ੰਬਰ’ ਨੂੰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਰਹੱਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪੀ ਵਾਰਤਕ ਬੜੀ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਵਾਰਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵਾਰਤਾ ਵੀ ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਚੁੱਭੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਤੁਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਉਹ ਤਾਂ ਜਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸ੍ਵੈ-ਤਾਂਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਧੀਆਂ ਹਨ
ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹੀਂ ਆਏ ਹਨ
ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ
ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਲ ਹਨ
ਫਿਰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।

ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ
ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ
ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ
ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵਾਸ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ
ਕਿਉਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਵਿੱਚ ਹੈ
ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ – ਸੁਫ਼ਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ।

ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਬਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੋ
ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰੱਖੋ
ਕਿਉਂ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੁੱਠੀ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ
ਨਾ ਹੀ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲ ਠਹਿਰਦੀ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਕਮਾਨ ਹੋ ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ
ਜਿਊਂਦੇ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਙ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧਦਾ ਹੈ
ਅਨੰਤ ਦੇ ਪੰਧ ਵੱਲ
ਲਿਫਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ
ਤਾਂ ਜੋ ਦੂਰ ਤਕ ਜਾਣ ਉਸਦੇ ਤੀਰ ਰਵਾਨੀ ਨਾਲ
ਤੀਰਅੰਦਾਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲਿਫਣਾ
ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀਆਂ-ਖੇੜੇ ਹੋਣਾ
ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਉੱਡ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਓਨਾ ਹੀ ਪਿਆਰ ਉਹ ਸਥਿਰ ਕਮਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਹੀ ਇਸ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਯੂ ਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

Processing…
Success! You're on the list.